عده چیست و مدت آن در قانون چقدر است؟

یکی از آثار حقوقی انحلال عقد نکاح است که عمدتا زن پس از پایان ازدواج باید آن را رعایت کند. آشنایی با انواع عده و مدت آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مدت و شرایط عده با توجه به علت پایان ازدواج، دائم یا موقت بودن نکاح و وضعیت زن متفاوت است. مقررات راجع به عده در مواد ۱۱۵۰ تا ۱۱۵۷ قانون مدنی آمده ست. مطابق ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی، عده مدتی است که تا پایان آن، زنی که نکاح او به هر ترتیب منحل شده است، نمی‌تواند با مرد دیگری ازدواج کند و دارای انواعی است:

عده طلاق و فسخ نکاح در ازدواج دائم: مطابق ماده ۱۱۵۱ قانون مدنی، عده طلاق و فسخ نکاح سه طُهر است؛ منظور از آن سه دوره پاکی از عادت ماهانه می‌باشد. اگر زن با وجود این که به سن یائسگی نرسیده، عادت ماهیانه نبیند، مدت عده او برابر با سه ماه خواهد بود. فسخ نکاح نیز مسئله ای مجزا از طلاق بوده و یکی از راه های پایان دادن یک طرفه عقد ازدواج است و در موارد خاصی مانند جنون هر یک از زوجین، بعضی بیماری های خاص یا ناتوانی زوجین قابل تحقق است که تمامی موارد آن در ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی آمده است.

عده در ازدواج موقت: بر اساس ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی، عده فسخ نکاح، بذل مدت یا انقضای مدت در ازدواج موقت، در صورتی که زن باردار نباشد، دو طهر است. اگر زن با وجود اقتضای سن عادت ماهانه نبیند، مدت عده ۴۵ روز خواهد بود. بذل و انقضای مدت مخصوص عقد موقت بوده و منظور بخشش مابقی مدت و اتمام آن است.

عده زن باردار: مطابق ماده ۱۱۵۳ قانون مدنی، عده طلاق، فسخ نکاح، بذل مدت و انقضای مدت در مورد زن باردار تا زمان وضع حمل و تولد فرزند اوست.

نکته مهم این است که در عده وفات زن باردار، حکم متفاوت است: مطابق ماده ۱۱۵۴ قانون مدنی، اصل بر چهار ماه و ده روز بودن عده است؛ اما اگر زن باردار باشد و فاصله فوت شوهر تا وضع حمل بیش از چهار ماه و ده روز باشد، عده تا زمان وضع حمل ادامه می‌یابد. در غیر این صورت، همان چهار ماه و ده روز ملاک خواهد بود.

عده وفات: مطابق ماده ۱۱۵۴ قانون مدنی، عده وفات، چه در ازدواج دائم و چه در ازدواج موقت، چهار ماه و ده روز است؛ البته با رعایت استثنایی مربوط به زن باردار که بیان شد.

در چه مواردی عده وجود ندارد؟

بر اساس ماده ۱۱۵۵ قانون مدنی، دو مورد مهم وجود دارد که زن پس از انحلال نکاح، عده طلاق یا فسخ نکاح ندارد:

 عدم وقوع نزدیکی با به عبارت قانون مدنی عده باکره: اگر میان زن و شوهر نزدیکی واقع نشده باشد، پس از طلاق یا فسخ نکاح، عده‌ای بر زن واجب نیست.

 یائسه بودن زن: زن یائسه نیز پس از طلاق یا فسخ نکاح، عده ندارد.

با این حال، باید توجه داشت که این دو استثنا مربوط به عده طلاق و فسخ نکاح است و عده وفات در هر دو مورد باید رعایت شود. همچنین، مطابق ماده ۱۱۵۶ قانون مدنی، اگر شوهر غایب مفقودالاثر باشد و حاکم او را طلاق دهد، زن باید از تاریخ طلاق، عده وفات نگه دارد. و منظور از غایب مفقود الاثر مطابق ماده ۱۰۱۱ قانون مدنی، غایب مفقودالاثر کسی است که از غیبت او مدت بالنسبه طولانی گذشته باشد و از او به هیچ وجه خبری نباشد. تفاوت عده طلاق رجعی و بائن:

طلاق از نظر امکان رجوع شوهر در دوران عده، به دو نوع رجعی و بائن تقسیم می‌شود.

طلاق رجعی: مطابق ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی، در طلاق رجعی، شوهر در مدت عده حق رجوع و بازگشت به همسر خود را دارد و برای این رجوع، اصولاً نیازی به انعقاد عقد ازدواج جدید نیست. در این نوع طلاق، رابطه زوجیت در دوران عده از برخی جهات استمرار دارد و زن نیز مطابق ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی، اصولاً مستحق نفقه است؛ مگر در موارد استثنایی مقرر در قانون. طلاق بائن: مطابق ماده ۱۱۴۴ قانون مدنی، در طلاق بائن، شوهر حق رجوع و بازگشت به زن را در دوران عده ندارد مگر با تحقق شرایطی خاص. بنابراین، اگر زوجین بخواهند مجدداً با یکدیگر زندگی مشترک را آغاز کنند، باید در صورت وجود شرایط قانونی، عقد ازدواج جدید منعقد کنند. موارد طلاق بائن در ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی بیان شده است؛ از جمله طلاق پیش از نزدیکی، طلاق زن یائسه و طلاق خلع و مبارات تا زمانی که زن به عوض رجوع نکرده باشد. طلاق سوم پس از سه وصلت متوالی نیز از موارد طلاق بائن است. نکته مهم آن است که بائن بودن طلاق لزوماً به معنای نداشتن عده نیست؛ برای مثال، زن در طلاق بائن پس از نزدیکی و در شرایطی که یائسه نباشد، اصولاً باید عده مطابق آنچه بیان شد نگه دارد. النهایه باید گفت عده و نگه داشتن آن برای مهلت های مقرر در قانون مطابق آن چه در مطلب فوق بیان شد اصل است و در موارد استثنایی زن پس از جدایی احتیاجی به نگه داشتن عده ندارد.